Journalistiek & deontologie: een moeilijk huwelijk

 

Journalistieke deontologie: een evenwichtsoefening

Op 13 mei 1981 schoot Mehmet Ali Agca paus Johannes Paulus II neer op het Sint-Pietersplein in Rome. In januari van volgend jaar, bijna 30 jaar na de feiten, komt hij vrij. Zonder financiële zorgen, zo blijkt. Daar zorgt de 1,35 miljoen euro voor die een niet nader genoemd Amerikaans televisiestation hem betaalt voor een interview. (Lees meer op De Standaard Online)

Dit nieuws zorgde de afgelopen dagen wereldwijd voor de nodige ophef. Vooral het feit dat iemand met een crimineel verleden door de media tot miljonair gebombardeerd wordt, stoot veel mensen tegen de borst. Beeld je in: je zit in geldnood en ziet geen toekomst meer. Even dacht je aan zelfmoord, tot je De Standaard van 10/12/2009 las … Een onnozel voorbeeld, maar het scenario op zich is verre van ondenkbaar.

Voor velen zal in dit verhaal vooral het gegeven dat Agca een moordenaar is, in het oog springen. Anderen zullen in het debat over de pro’s en contra’s van chequebook journalism de essentie zien: mag een journalist/hoofdredacteur/medium wel betalen voor interviews?

België

In België lijkt de publieke opinie dit af te wijzen. Hier bestaat iets als een impliciet aanvaard verbod op chequeboekjournalistiek: voor informatie wordt niet betaald. (*) “Ook voor interviews geven we geen geld”, krijg je als student journalistiek vaak te horen tijdens je opleiding. De realiteit toont echter dat het anders kan lopen. Ilse Beyers, hoofdredactrice van Dag Allemaal, verklaarde in De Morgen van 12/09/2008 regelmatig voor artikels te betalen (lees meer). Niet verwonderlijk, denkt de kritische lezer bij zichzelf. Haar tijdschrift sluit immers dicht aan bij de Angelsaksische traditie, waar betalen voor nieuws of interviews schering en inslag is. (**)

Pro’s & Contra’s

Maar wat zijn de bezwaren? Van zodra de portefeuille wordt bovengehaald voor het inwinnen van informatie, dreigen andere dan de democratische belangen (als openbaarheid, transparantie, onpartijdigheid, …) mee te spelen. Vertekening van informatie loert zo al snel om de hoek. Daarnaast is het een vorm van concurrentievervalsing: door de bezoldiging van bronnen toe te laten, geef je de kapitaalkrachtigste media een niet te overbruggen voorsprong op de rest. Neem daarbij in rekening dat de meest(e) bemiddelde mediabedrijven mainstream nieuws brengen, en je komt terug uit bij het probleem van vertekening: de nieuwsstroom zal overheerst worden door wat de massa wil lezen, terwijl kleine, onafhankelijke persinitiatieven genadeloos naar de achtergrond worden gedwongen. Elke dag eenheidsworst op je bord!

 Toch is de discussie niet zo ondubbelzinnig als ze op het eerste gezicht misschien lijkt. Soms is exclusiviteit of deskundigheid wel degelijk de moeite waard om voor te betalen. Bovendien is de verhouding tussen “compensatie voor informatie” en “nieuwsberichtgeving” geen een-op-eenrelatie. En wat doe je wanneer betalen de enige manier is om maatschappelijk relevante informatie te verkrijgen?

Het lijkt me onwaarschijnlijk dat de balans ooit definitief naar de pro’s of de contra’s over zal hellen. Afhankelijk van de complexiteit, brengt elke casus de nodige verdeeldheid met zich mee. Dat betekent telkens opnieuw de voor- en nadelen tegen elkaar afwegen, en geval per geval de knoop doorhakken. Tijdrovend, inderdaad. Maar vermoedelijk de enige juiste aanpak. De onzekerheid die rond dit onderwerp hangt, lijkt inherent te zijn aan het volledige domein van de ethiek.

——————————————————————————————————

Journalistieke deontologie

Ethiek, deontologie, moraal, zedenbesef, noem het zoals je wilt. Iedereen krijgt ermee te maken in zijn leven, ook  (of ‘zeker’) journalisten. Maar wat verstaan we eigenlijk onder correcte journalistiek? Mag je ervan uitgaan dat er een consensus over bestaat? En zo ja, is een dergelijk waardebesef universeel? Al eeuwen voeren filosofen discussies over de vorm en inhoud van ‘het juiste handelen’: kijk je enkel naar de intentie van de handeling of neem je de gevolgen mee in rekening? Moet ethiek normatief of non-normatief opgevat worden? Een eindconclusie lijkt nog lang niet in zicht.

Om op zijn minst de contouren te hebben waarbinnen men kan kleuren (zekerheid stelt mensen nu eenmaal gerust), hanteert de journalistiek een deontologische code. (Bijna) overal ter wereld vallen mediasectoren terug op een verzameling van ongeschreven en (de laatste tijd steeds vaker) geschreven richtlijnen. Deze zelfregulering lijkt een gevolg te zijn van de veronderstelling dat de waarde van het beroep in gevaar komt wanneer de markt vrije baan krijgt. De zeer snelle ontwikkelingen, zowel in medialand als in de maatschappij in haar geheel, zorgen echter voor een aanhoudende druk: daardoor is richtlijnen zelden een lang leven beschoren. Tel er de onenigheid bij waarover ik het had in de inleiding, en je begrijpt dat journalistiek en deontologie een moeilijk huwelijk doormaken.

‘Gezond verstand’

Een exhaustief overzicht bieden van ethische hindernissen in de journalistiek, is zo goed als onmogelijk. De heikele punten in het vak zijn nu eenmaal legio. A priori vastleggen wat kan en niet kan, staat gelijk aan zich overgeven aan de pure willekeur. Om journalisten toch een soort richtsnoer aan te reiken, wordt “het gezond verstand” in algemeen klinkende aanbevelingen gegoten. Zo krijg je regels die de pers respect voor de menselijke waardigheid of voor de verscheidenheid van opinie voorschrijven. Of iemand een inbreuk tegen een van de vele voorschriften pleegt, moet wel ad hoc bepaald worden. Kleine nuances kunnen immers een wereld van verschil maken.

Specificiteit

Naast de algemene voorschriften, ingegeven door “het gezond verstand” (***), verschijnen de laatste jaren meer en meer specifieke aanwijzingen. Zo heb je in Vlaanderen bijv. aanbevelingen voor de berichtgeving rond allochtonen, rond geestesziekten, rond zelfdoding (let hier op mijn woordkeuze), … Het zijn trends in de samenleving die de nood aan deze meer gedetailleerde regelgeving sturen. Afhankelijk van de commotie die ermee gepaard gaat, vertaalt de Raad voor de Journalistiek de actuele problemen al dan niet naar nieuwe adviezen. Dat hier geen standaard woordenboek voor bestaat, mag aan het einde van dit betoog wel duidelijk zijn.

——————————————————————————————————

(*) Soms worden de door de bron gemaakte kosten wel vergoed, al zorgt ook dit af en toe voor controverse. Denk bijv. aan de ophef rond Abou Jahjah in 2008. De VRT betaalde hem zijn retourticket Libanon-Brussel samen met zijn verblijfskosten terug.

(**) Bijv.: Rebecca Loos en Monica Lewinsky hielden een aardige duit over aan de TV-interviews over hun relatie met respectievelijk David Beckham en Bill Clinton. Loos zou aan haar interview voor Sky One 150.000 £ overgehouden hebben, Lewinsky maar liefst 400.000 £ aan haar interview voor Channel 4. Lees meer over dit debat op BBC News.

(***) Over de universaliteit van het “gezond verstand” zijn de meningen verdeeld. (Wat had u gedacht.) Mensen die over een bepaald punt een opvatting hebben die haaks staat op die van het gezond verstand, zouden de gezondheid van dat verstand wel eens in twijfel durven trekken. Zij zullen algemene voorschriften rond dat item dan helemaal niet als correct ervaren.

——————————————————————————————————

Internationaal overzicht van enkele zelfregulerende organen:

Vlaamse Raad voor de Journalistiek (België): in Wallonië is momenteel nog geen sprake van een Raad!

Raad voor de Journalistiek (Nederland)

‘La charte des devoirs’ van het Syndicat national des journalistes (Frankrijk): één van de verschillende gedragscodes. In Frankrijk bestaat géén persraad of Raad voor de Journalistiek!

Deutscher Presserat (Duitsland)

Ordine dei Giornalisti (Italië): lange tijd ongezonde situatie door Berlusconi’s verstrengeling met de media, binnenkort verandering?

Federación de Asociaciones de la Prensa de España (Spanje): gedragscode, een Spaanse persraad bestaat niet.

Press Complaints Commission (Groot-Brittannië)

Richtlijnen van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (Europa): uitkijken naar nieuwe ontwikkelingen in een steeds centraler bestuurd Europa!

The Minnesota News Council (Verenigde Staten): één van de drie nieuwsraden.